परिचय
भारत हा “मसाल्यांचा देश” म्हणून ओळखला जातो आणि इथं हजारो वर्षांपासून हळदीची लागवड होत आहे. देशात अनेक प्रकारच्या हळदीची शेती केली जाते, पण त्यामध्ये एक विशेष नाव म्हणजे वायगाव हळद. ही हळद महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील वायगाव गावात उत्पादन केली जाते आणि ती केवळ एक मसाला नसून परंपरा, शुद्धता आणि स्थानिक शेती कौशल्याचे प्रतीक आहे.
वायगाव हळदीला भौगोलिक संकेतक (GI – Geographical Indication) मान्यता मिळालेली आहे. ही हळद तिच्या गडद पिवळ्या रंगासाठी, उग्र सुवासासाठी आणि उच्च कुरकुमिन (Curcumin) प्रमाणासाठी प्रसिद्ध आहे.
इतिहास आणि उगम
वायगाव हळदीचा इतिहास अनेक दशकांपासून चालत आलेला आहे. विदर्भातील वर्धा जिल्ह्यातील वायगाव गाव हे हळदीसाठी विशेष ओळखले जाते. इथले शेतकरी पिढ्यानपिढ्या सेंद्रिय पद्धतीने हळदीची लागवड करत आले आहेत.
पूर्वी ही हळद स्थानिक बाजारपेठेतच लोकप्रिय होती. पण तिचा प्राकृतिक रंग, सुगंध आणि औषधी गुणधर्म लक्षात घेता हळूहळू ती राज्यभर आणि देशभर पोहोचली. २०११ मध्ये तिला GI टॅग मिळाला, ज्यामुळे तिची ओळख आणि गुणवत्ता अधिक दृढ झाली.
वायगाव हळदीचे वैशिष्ट्य काय?
१. उच्च करकुमिन प्रमाण वायगाव हळदीमध्ये ५% ते ७% पर्यंत करकुमिन असते, जे इतर हळदीपेक्षा जास्त आहे. करकुमिनमुळे हळदीमध्ये जैविक, रोगप्रतिकारक, सूज कमी करणारे गुणधर्म असतात.
२. गडद पिवळा रंग आणि सुगंध या हळदीचा नैसर्गिक रंग अत्यंत गडद आणि चमकदार असतो. तिचा मृद गंधही अतिशय आकर्षक असतो, जो पारंपरिक वाळवणी व प्रक्रिया पद्धतीमुळे टिकून राहतो.
३. परंपरागत प्रक्रिया वायगावमध्ये अजूनही पारंपरिक पद्धतीने उकळून, उन्हात वाळवून आणि नंतर डिंकाच्या साहाय्याने हळद साठवली जाते. या पद्धतीमुळे हळदीतील नैसर्गिक गुणधर्म टिकून राहतात.
४. सेंद्रिय शेती येथील बऱ्याच शेतकरी रासायनिक खतांचा वापर टाळून गोमूत्र, गांडूळ खत आणि जैविक पद्धती वापरतात. त्यामुळे ही हळद पूर्णपणे सेंद्रिय आणि सुरक्षित असते.
वायगाव हळदीचे फायदे
आरोग्यासाठी फायदे सांधेदुखी, सूज आणि त्वचा रोगांवर उपयोगी रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते पचनतंत्र सुधारते अल्सर, श्वास विकारांवर उपयुक्त
स्वयंपाकात उपयोग स्वयंपाकात रंग आणि चव वाढवते सोनसाखळी दूध (हळद दूध) मध्ये उपयोग लोणचं, मसाले आणि सुपारी मिश्रणात वापर
सौंदर्य आणि आयुर्वेदिक उपयोग हळद फेसपॅक त्वचेसाठी फायदेशीर नैसर्गिक साबण, स्क्रब आणि तेलात वापर ऍक्ने व डागांसाठी औषधी उपाय
GI टॅग – अस्सलतेची ओळख
२०११ मध्ये वायगाव हळदीला GI टॅग मिळाला. याचा मुख्य उद्देश:
“वायगाव हळद” हे नाव संरक्षित करणे केवळ वायगावमध्येच पिकवलेली हळद त्या नावाने विकली जाऊ शकते शेतकऱ्यांना योग्य भाव मिळावा पारंपरिक कृषी पद्धती जपल्या जाव्यात
शेतकऱ्यांवर होणारा सकारात्मक परिणाम
वायगाव हळदीमुळे स्थानिक शेतकऱ्यांचे आयुष्य बदलत आहे. GI टॅगमुळे आणि सेंद्रिय उत्पादनाच्या मागणीमुळे, शेतकरी आणि
FPO (शेतकरी उत्पादक संस्था) थेट ग्राहकांशी संपर्क साधून
उत्तम भावात विक्री करू लागले आहेत.
Cropple सारख्या प्लॅटफॉर्मद्वारे आता शेतकरी ऑनलाइन विक्री करू शकतात आणि मध्यस्थांशिवाय थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचू शकतात. तसेच
cropple द्वारे अनोखा उपक्रम राबवला जात आहे. तो उपक्रम असा की
cropple वरील प्रत्येक एक ऑर्डर मागे एक झाड लावण्याचा निर्णय घेतला आहे. तर मग वाट कशाची आत्ताच ऑर्डर करा आणि पृथ्वीला हिरवीगार करा.
जागतिक बाजारपेठेत वायगाव हळद
आज अमेरिकेत, युरोपमध्ये आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये सेंद्रिय हळदीला प्रचंड मागणी आहे. वायगाव हळदीची निर्यात औषधी कंपन्या, आयुर्वेदिक उत्पादन निर्माते, आणि नैसर्गिक अन्न उत्पादन कंपन्या करत आहेत. यासाठी लागणाऱ्या सेंद्रिय प्रमाणपत्र, आधुनिक पॅकिंग, आणि डिजिटल मार्केटिंग यात शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
वायगाव हळद ही फक्त हळद नसून, ती
महाराष्ट्राच्या शेतकऱ्यांचा अभिमान, परंपरेचा वारसा आणि सेंद्रियतेची ओळख आहे. उच्च गुणवत्तेची, सुरक्षित, औषधी गुणधर्म असलेली आणि पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेली ही हळद आज
भारतीय आणि जागतिक बाजारपेठेत विशेष स्थान मिळवत आहे. “हळदीसारखं काही नाही”, हे वाक्य खरे करणारं उत्पादन म्हणजे वायगाव हळद.